تبلیغات
معرق چوب و آشنائی باآثار(خاتم وخاتم سازی وغیره....mehr54.b36@gmail.com

معرق چوب و آشنائی باآثار(خاتم وخاتم سازی وغیره....mehr54.b36@gmail.com
هرانسانی آفریده اندیشه های روزانه خویش است. اگرانسان میخواهددگرگونی در زندگیش روی دهد، باید از دل و جان آغازکند 
قالب وبلاگ

منبت سنتی

می‌زیستند، در حدود 4200سال قبل از میلاد مسیح، چوب را در کلبه سازی خود به کار می‌بردند.

کهن‌ترین مجسمه انسانی که در فلات ایران(کاشان) پیدا شده، مجسمه کوچکی است از جنس استخوان که به جای دسته چاقوی سنگی به کار می‌رفته است.این مجسمه استخوانی متعلق به 6200 سال پیش میباشد.

قطعه چوبی که در مناطق مربوط به دوره نئولیتیک(300 سال ق.م) در اطراف فسا توسط موزه پاریس به‌دست آمده و گونه آن توسط آزمایشگاه چوب شناسی دانشکده منابع طبیعی گلخونک تشخیص داده شده است، نشان می‌دهد که در آن زمان نیز مردم این سرزمین از چوب برای ابزار و... استفاده می‌کردند.

از اوایل نیمه هزاره سوم قبل از میلاد، ایلامی‌ها صندلی‌هایی با پشت نردبانی داشتند، شاید آن‌ها این صندلی‌ها را برای جشن‌ها یا تاجگذاری استفاده می‌کردند. اطن، تنها نمونه آشنا از لوازمی است که از قرون اولیه تمدن در ایران باقی مانده است.

ستون‌های عظیم تخت جمشید از تیرهای چوبی پوشیده شده بود و همین تیرها بود که سوزینه آن آتش سهمگین گشت و داریوش نیز در سنگنبشته‌های خود می‌نویسد: «چوب یکا را، از قندهار و کرمان آوردم» یکا، درختی است که امروزه در مناطق جنوب هیمالیا در هند و پاکستان(یا قندهار باستان) و بلوچستان مکران(یا کرمان) ایران می‌روید. تخت داریوش آنچنان که در نقش برجسته تخت جمشید دیده می‌شود، از چوب خراطی بوده وهمچنین از گورهای« پازیریک» نیز بشقاب‌های چوبی مخصوص اهدا نذورات به‌دست آمده‌است.

از دوران اشکانی وساسانی آنچه که از منبت در دست می‌باشد، محدود به فرم‌های ساخت وساز نباتی حجاری شده بر صخره‌ها و ستون‌های سنگی است، که با توجه به مشابهت عین به عین با ساخت وسازهای شیوه کنده‌کاری چوب، می‌توان اذعان داشت که هم‌زمان آثار نفیس چوبی نیز تولید می‌شده که متاسفانه نمونه‌ای در دست نیست.

از ظهور سلجوقیان تدریجا استفاده از چوب شکل عوض کرده و کنده‌کاری روی چوب دوباره مرسوم شد. که نمونه‌های معدودی از هنر چوب این دوره در دست است. از این نمونه‌ها می‌توان به دو قطعه از یک منبر ساخت قرن 12م یعنی حدود اواخر دوره سلجوقیان اشاره نمود، که نشان می‌دهد، تزیین چوب با گل و بوته‌های برجسته و فرورفته(شبیه منبت امروزی)رواج داشته است.

آثار منبت‌کاری در دوره چنگیز و تیمور، نسبتا بیش‌تر است و نقوش ایرانی و طرح‌های چینی فراوان به چشم می‌خورد، از آثار این دوره می‌توان، منبر مسجد نایین به تاریخ سال 711ه.ق و با اشکال هندسی و برگ‌های مدور تزیین شده را نام برد.

در عصر تیموریان، شیوه منبت‌کاران دوره مغول ادامه یافت و از نمونه‌های خوب این دوره دو لنگه در متعلق به نیمه‌های دوم قرن پانزدهم میلادی(قرن نهم ه.ق) قابل توجه است، که در موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود.

در دوره صفوی با توجه به این‌که ساخت ابنیه مذهبی و نیز کاخ‌های سلطنتی در ایران افزایش چشم‌گیر و محسوسی یافت، عده زیادی از هنرمندان به اصفهان، که مرکز کشور بود و اکثرا ابنیه مورد اشاره در آن احداث می‌شد، روی آوردند. تجمع این هنرمندان در یک نقطه که تبادل تجربیات از اولین برآیندهای آن بود باعث شد، تا آثاری ماندنی واعجاب انگیز به‌وجود آید.

در دوره زندیه وقاجار، منبت‌کاری رو به انحطاط رفته و ساختن درهای منبت و قطعات بزرگ جای خود را به قطعات کوچک مانند رحل قران و قاب آیینه داد.

به دنبال حمله افغان‌ها به ایران و پس از آن درگیری‌های سیاسی که عرصه را بر هر نوع فعالیت سازنده‌ای محدود می‌کرد؛ هنرمندان و صنعت‌گران منبت‌کار تدریجا پراکنده و جذب مشاغل غیر تخصصی شدند و آن عده‌ای هم که هنوز به کار اشتغال داشتند و با سماجت می‌کوشیدند تا جلوی مرگ این هنر ارزنده را بگیرند، مجال چندانی برای فعالیت در رشته هنری خود نداشتند. در این زمان آباده (از توابع استان فارس، تنها مرکز تجمع منبت‌کاران کشور به حساب می‌آمد.)

در حال حاضر منبت‌کاری در گوشه و کنار ایران رواج دارد و می‌توان گفت که در شهرههای تهران، اصفهان، شیراز، کرمانشاه، آباده، گلپایگان، قم، مشهد، ملایر، رشت، تویسرکان و ارومیه نسبتا فعال‌تر می‌باشند.

منبت ماخذ از تازی_آنچه سبب روییدن گیاه گردد و نقش‌های برجسته‌ای به شکل گل و گیاه و جز آن که بر روی چیزی نقش کنند و هر آنچه در وی کنده‌کاری کرده باشند، خواه چوب باشد یا جز آن (نفیسی_علی اکبر)

از توضیحات فوق می‌توان نتیجه گرفت، که منبت به معنای  کنده‌کاری روی چوب نیست؛ بلکه به تنهایی شیوهایی از ساخت وساز است و بر سه پایه رویش، گردش و تصاعد استوار است، که منشا آن از نباتات در طبیعت است.

منبت نسبت به قابلیت‌هایی که دارد، می‌تواند کارایی زیادی در آرایه‌های چوبی داشته باشد و به تنهایی توانایی آن را دارد که تمامی فضاهای خالی یک سازه چوبی را با حفظ اصول و تناسبات خاص خود پر کند و از آن در آثار بسیار کوچک و تزیینی تا کارهای بزرگ و کاربردی می‌توان استفاده کرد.

شاید به خاطر همین خصیصه است که امروزه کارشناسان فن، منبت را کنده‌کاری مختص چوب می‌دانند و مردم به‌طور عام این امر را پذیرفته‌اند، در صورتی که منبت شیوه‌ای از نگرش سه بعدی است، که علاوه بر چوب می‌تواند در هنرهایی مانند حجاری و گچ‌بری و... نیز اجرا گردد.

از این رو در آباده هم منبت را از نظر معنا همان چیزی می‌دانستند و می‌دانند که در حال حاضر نیز مرسوم است، شاید به این دلیل این که نوعی رویانیدن احجام و نقوش زیبا روی چوب است.

با توجه به تعاریف و نظرات فوق و نیز محور قرار دادن منطق فنی، عنوان منبت در صورتی به یک اثر برجسته تعلق می‌گیرد که دارای خصوصیات رستنی باشد.

رستن فعلی است که به واسطه سه ویژگی رویش، گردش و تصاعد انجام می‌پذیرد که این امر مختص به گیاهان و نباتات نبوده ولی به‌طور عمده در این گونه از حیات دیده می‌شود؛ این ویژگی‌ها در پدیده‌هایی مانند موی سر انسان، پشم حیوانات، شاخ، پر و... دیده می‌شود.

بنابر این می‌توان رشته منبت را از دو جهت مورد بررسی و شناسایی قرار داد که عبارت است از

الف: تکنیک کنده‌کاری

ب: شیوه ساخت وساز

الف: تکنیک کنده‌کاری چوب: روشی است که با استفاده از ابزار تراشنده و گاهی سابنده به ایجاد تغییرات جوهری از طریق کاهش حجم در یک قطعه چوب می‌پردازیم. جالب توجه است که این رشته منسوخ شده در گذشته به‌صورت یک تخصص رواج داشته و در جای‌جای ایران به نام‌های دارکن‌کاری و دارتوکن‌کاری معروف بوده‌است. دارکن‌کاران کسانی بودند که با تسلط کامل به ابزار وشناخت کافی از خصوصیات و رفتار چوب به استحصال فرم‌های قابل کار برای هنرمندان و صنعت‌گران رشته‌های مرتبط با چوب می‌پرداختند؛ درست‌، کاری که امروزه در کارخانه‌های چوب‌بری انجام می‌پذیرد و در آن‌جا چوب به صورت تراورس، الوار، تخته و... تولید و در اختیار هنرمندان و صنعت‌گران قرار می‌گیرد.

با این توصیف کنده‌کاری چوب عبارتست از، شناخت ابزار و مهارت استفاده از آن، شناخت چوب‌ها و رفتار فیزیکی این ماده، شناخت فرم‌ها و اشکال مورد نظر جهت شکل دهی.

ب: شیوه ساخت وساز: شیوه ساخت وساز عبارتست از، شناخت عناصر یک طرح که مثلا در استیل طراحی ختایی عبارتست از انواع گل‌ها، انواع برگ‌ها، انواع غنچه‌ها و... .

سپس، شناخت هندسه و نوع ترکیب‌بندی و در آخر شناخت شیوه برجسته‌کاری هر عنصر و قرار دادن آن در ترکیب‌بندی در قالب یک ترکیب برجسته و اصطلاحا زیر و رو.

 

این عوامل ویژگی‌هایی است که یک اثر منبت دارا می‌باشد.

به طور کلی کنده‌کاری چوب، در شیوه‌های مختلف منبت یکسان است و تنها فرم طراحی و نوع ساخت وساز حجمی آن است که مکاتب وسبک‌های مختلف منبت را ایجاد می‌کند.

 4ب.استیل گل و مرغ

4ب.استیل گل و مرغ

4د.استیل اسلیمی ختایی

4د.استیل اسلیمی ختایی

 

با توجه به ارگونومی انسان، کنده‌کاری و به تبع آن منبت در سه سایز انجام می‌پذیرد که عبارتنداز:

1.کنده‌کاری قلم ریز(چاقویی، سوزنی، مچی)که به عناوین مختلف در گوشه گوشه کشور موسوم است. در این شیوه از ابزاری به نام قلم یا در اصطلاح تخصص منبت، جهت بار برداری، ساخت و ساز استفاده می‌شود و در فرم‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ساخت وساز در این شیوه، عمدتا در حد میدان حرکت مچ انجام می‌گیرد و عناصر و ترکیب‌بندی به صورت ریز و کوچک است.

2.کنده‌کاری چکشی: در این شیوه از ابزاری به نام مغار، به معنی فروبرنده، استفاده می‌شود که تنوع فرم آن هم از مقطع عرضی و هم از سطح بسیار بیش‌تر از منبت نوع اول می‌باشد به طوری که حداقل 10 الی 12 مغار جهت ساخت یک طرح به صورت کامل و صحیح مورد نیاز می‌باشد. در این شیوه، میدان حرکتی علاوه بر مچ دست به آرنج و کتف فرد کاربر نیز کشیده می‌شود و عمق و وسعت ساخت وساز در این شیوه بسیار بیش‌تر از منبت قلم ریز است؛ عموما فرم‌های زیر و رو و گردش‌های عمقی کامل در این نوع از کنده‌کاری رایج است و شیوه‌های منبتی، چون منبت گل فرنگ بیش‌تر با این تکنیک اجرا می‌گردد.

 

3.کنده‌کاری تیشه ای: در این شیوه علاوه بر مچ، آرنج، کتف، کل بدن انسان به حرکت درآمده و اندازه کار می‌تواند تا حدی باشد که انسان حین کار دور تا دور آن گردش نماید، چیزی شبیه ساخت یک ستون یا یک مجسمه حداقل 2 متری.

 

در این شیوه مراحل کار اولیه، با تیشه و یا امروز با انواع اره‌های برقی انجام پذیر است.




[ یکشنبه 3 آذر 1392 ] [ 04:38 ب.ظ ] [ مرتضی اسکندرنژاد ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ


معرق چوب
شاید گفتن تاریخ دقیق از قدمت معرق چوب كاری ساده نباشد . چوب به خاطر تشكیل مواد اولیه ساخت این هنر كه چوب می باشد و خاصیت خاص آن و روشهای نگهداری آن در دوران مختلف باعث شده كه نتوان قدمت دقیق آن را پیدا كرد اما حداقل به جرأت می توان گفت یكی از آثار بدست آمده در كاوشهای باستان شناسی و همچنین در كتیبه های بدست آمده در تخت جمشید به لوحهایی برمی خوریم حاكی از اینكه به كارگران و هنرمندان دستمزد برای تزئینات روی درب های چوبی تخت جمشید پرداخت می گردیده كه همه دلالت بر قدمت این هنر چند هزار ساله دارند. آنچیزی كه مسلم است به علت نوع ابزار خاص آن زمان از ظرافت و روشهای ویژه برخوردار بوده و عموماً از اشكال هندسی كنار هم گذاشته شده شكل می گرفته است. به مرور زمان با پیشرفت تكنولوژی و ابزار مناسب این هنر دستخوش تغییرات در روش اجرا و طرح شد با ورود اسلام به ایران این هنر در مكانهای مقدس مذهبی نمو پیدا كرد كه نمونه آن را روی درب های مساجد ایرانی میتوان یافت . یكی از قدیمی ترین این آثار درب معرق كاری شده موجود در موزه مركزی آستان قدس رضوی متعلق به قرن هشتم هجری می باشد كه قسمتی از آن معرق سطح آن در دوره های بعد مرمت و بازسازی شده است « متأسفانه از تاریخ مرمت این اثر معلوم نمی باشد. » پس از ورود كمان اره مویی به شكل جدید و تیغ های ریز تحولی نو در این هنر پدید آمد كه میتوان به صورت زیر آن را بیان كرد .
پیدایش معرق :
در باورهای مردم پیدایش معرق « موزائیك اینگونه بیان شده » خداوند هنر « زیرنویسی »
هنگامی كه ............ الهه عشق و هنر خواست هنر را بدون واسطه به انسانها بدهد به مزها دستور داد كه فرستاده او باشند و انسانها كه عشق را احساس كردند برای تشكر از فرستاده او باشند و انسانها كه عشق را احساس كردند برای تشكر از فرستاده الهه عشق مجسمه آنها را درست كرده و در محلی نگهداری می كردند كه به این محل نگهداری موزه می گفتند كه در حال حاضر به محل نگهداری آثار هنری خود میگوئیم و برای تشكر از مزها با ادوات موسیقی مینواختند و جشن و پایكوبی میكردند كه به این موزیك می گفتند و به تزئینات داخل موزه كه بدون هیچ شكل هندسی خاص بود و از كنار هم قرار گرفتن قطعات مختلف برای نشان دادن یك طرح خاص بود موزائیك میگفتند كه پس از ورود اسلام به ایران واژه موزائیك به معرق تبدیل شد.
البته همانطور كه در تاریخچه معرق روكش و خاتم ذكر شده این هنر در مناطق مختلف دارای سبك ها و روش های مختلف می باشد و بسته به منطقه خاص خود و عوامل محیطی نوع اجرای آن متفاوت بوده است مثلاً معرق روكش به خاطر وجود صنعت روكش سازی در مصر باستان دارای قدمت حداقل 3000 سال قبل از میلاد می باشد ( رجوع شود به تاریخچه معرق روكش ) و معرق درون چوب ( رجوع شود به معرق سبك هندسی ) در جنوب شرقی آسیا با روش خاص كار می شده است.
اما در ایران به خاطر اینكه همزمان با ساخت بنا نما هم ساخته می شد می توان آن را خاصیت اصلی و پیدایش این سبك معرق دانست.
در ابتدا هنگام ساخت بنا ،‌ قسمتی كه نما كار می شد را قبلاً لعاب داده و همزمان در موقع ساخت درجای خود نصب می گردید ( آجر لعابدار ) سپس با پیشرفت تكنولوژی ساخت بناها جای نما را خالی گذاشته « معرق كاشی » و سطح را بعداً با قطعات مختلف پر می كردند .
در وسایل كاربردی مانند صندوقچه ها و شانه ها و ... چوبی اوایل عموماً از عاج و استخوان و سنگهای قیمتی كار می شد كه سپس این موارد جای خود را به چوبهای رنگی داد . جهت مطالعه بیشتر رجوع شود به تاریخ هنر ایران . »
متأسفانه بعلت كمبود منابع و مأخذهای مستند و اینكه كارهای كارشناسی شده در قدمت رشته های هنری بسیار به ندرت توسط خود ایرانیان انجام شده و حتی گاه ندانسته از تحقیقات مغرضانه مورخین و نویسندگان خارجی بهره برده اند این هنر ایرانی را دارای خواستگاه خارجی میدانند مثلاً رومیان برای كوچك جلوه دادن شكست خود از شاپور اول معرق سنگهای «موزائیك» كار شده در كاخ شاپور را كار اسیران رومی می دانند در صورتی كه عظمت و معماری خاص بكار رفته در آنجا را كه نشان دهنده تفكر و ذوق ایرانی است را نادیده می گرفتند . امید است كه جوانان عزیز ایرانی با تأمل در گذشته خود بهتر خود و كشور خویش را بشناسند . زیرا هنر و فرهنگ یك ملت هویت هر شخص می باشد

09381456002
09124127992
هنر بهتر از گوهر نامدار
هنرمند را گوهر آید به کار
تو را با هنر گوهر است و خرد
روانت همی از تو رامش برد

موضوعات
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :